Charleston Dansı Nedir? 1920'lerden Bugüne Bir Swing Dansı

Charleston dansı nedir?

Charleston, 1920'lerde Amerika'da yaygınlaşan ve bugün swing dansları arasında sayılan bir danstır. Adını Güney Carolina'daki Charleston şehrinden alır. Kökeni bu bölgedeki Afro-Amerikan topluluklara uzanır.

Dansın en bilinen hâli 1920'lerin solo Charleston'ıdır. Ama hikâye orada bitmiyor. 1930'larda Harlem'de, Savoy Ballroom'un pistinde Charleston eşle yapılan bir biçim kazandı ve Lindy Hop'un içine yerleşti. Bugün dünyanın her yerindeki swing pistlerinde iki hâliyle birden yaşıyor.

Aşağıda dansın nereden geldiğini, adının nasıl yayıldığını ve bugün nerede durduğunu dönemin belgeleriyle anlatıyoruz.

Adı nereden geliyor

Charleston, Güney Carolina eyaletinin liman şehridir. Dans adını doğrudan oradan alır.

Bu, dansın hangi topluluğun içinden çıktığını da söyleyen bir isim. Charleston ve çevresindeki deniz adaları Amerika'daki en yoğun Afro-Amerikan kültür bölgelerinden biriydi ve hâlâ öyledir.

Dansın kökeni: Gullah toplulukları

Charleston çevresindeki deniz adalarında yaşayan Gullah-Geechee toplulukları kendi dillerini, müziklerini ve dans geleneklerini kuşaklar boyunca sürdürdü.

Charleston'ın ritmi de bu geleneğin içinden tanıdık geliyor. Charleston Halk Kütüphanesi'nin konuyla ilgili dosyası şöyle diyor: Gullah-Geechee ilahilerini bilen biri, o ritmi Lowcountry bölgesinin ring shout geleneğinin ayrılmaz bir parçası olarak tanır.

Bunun ötesine geçerken dikkatli olmak gerekiyor. Araştırmacılar dansın büyük olasılıkla Juba adı verilen Afro-Amerikan dansının içindeki meydan okuma danslarından geldiğini söylüyor. Ama dansın plantasyonlarda bu adla yapıldığına dair bir kayıt bulunmuş değil. Folklor araştırmacısı Harold Courlander ise Charleston'ı, geleneksel Afro-Amerikan dansının bazı özelliklerini taşıyan, geniş kitlelere hitap etmek üzere derlenmiş yeni bir bileşim olarak tanımlıyor.

Kesin olan şu: dans Afro-Amerikan kültürünün içinden çıktı. Belirsiz olan, hangi eski dansın hangi adımını devraldığı.

Jenkins Yetimhanesi Bandosu

Adımların kuzeye nasıl ulaştığına dair anlatılan yollardan biri bir yetimhaneden geçiyor.

Rahip Daniel J. Jenkins, Aralık 1891'de Charleston'da Afro-Amerikan çocuklar için Orphan Aid Society'yi kurdu. Yetimhanenin bandosu ülke çapında turneye çıkıyor, yetimhaneye destek topluyordu.

Charleston Halk Kütüphanesi'nin dosyası şu ihtimali öne sürüyor: New Yorklular, özellikle Harlemliler, Charleston diye bilinen o ritmi ve ayak işini kuzeye göç etmiş isimsiz liman işçilerinden değil, Jenkins Yetimhanesi Bandosu'ndaki enerjik çocuklardan öğrenmiş olabilir.

Bunu kesinleştiren bir belge yok. Bandonun kuzeye gittiği ise belgeli. Bu yazının kapağındaki 1914 tarihli kartpostal da bunu gösteriyor: kartın üstünde "Jenkins Orphan Band, Charleston S.C." yazıyor, ama kartı basan fotoğraf stüdyosunun adresi 438 Lenox Avenue, New York. Lenox Avenue, Harlem'in ana caddelerinden biridir.

1923'ten önce dans zaten vardı

Charleston'ın 1923'te Broadway'de ortaya çıktığı düşünülür. Sahnede o yıl geniş kitleyle buluştuğu doğru. Ama pistlerde daha önce vardı.

Besteci James P. Johnson, dansı 1913 gibi erken bir tarihte New York'ta, San Juan Hill semtindeki Jungles Casino'da gördüğünü anlatıyor. Piyanist Willie "The Lion" Smith de dansın 1923'ten çok önce bilindiğini söylüyor ve Russell Brown'ın "Geechie dance" adıyla yaptığı biçimden söz ediyor.

Broadway'e ilk çıkışı da Runnin' Wild ile olmadı. Irving C. Miller'ın Liza adlı yapımı 1923 baharında dansı sahneye taşımıştı.

Adımı New York'a kimin getirdiğine dair birden fazla anlatı var ve hangisinin doğru olduğunu söyleyecek belge elimizde yok. Sebebi de açık: dönemin siyah dansçılarına dair kayıt neredeyse tutulmadı.

Broadway: Runnin' Wild, Ekim 1923

Dansı ülke çapında tanıtan yapım Runnin' Wild oldu.

Tamamı siyah kadrolu bu Broadway revüsü Ekim 1923 sonunda New York'taki New Colonial Theatre'da açıldı ve 28 Haziran 1924'e kadar oynadı. Gösterideki "Charleston" şarkısının müziği James P. Johnson'a, sözleri Cecil Mack'e aitti. Nota, aynı yıl Harms tarafından basıldı.

Johnson ritmi nereden aldığını kendisi anlatıyor. New York'a göç etmiş Güney Carolinalı liman işçilerinin uğradığı bir yerde çalışırken, onların ayak işlerine ve el çırpmalarına uyan bir piyano doğaçladığını söylüyor. Yani sahnedeki müzik de dansın geldiği yerden geliyordu.

Johnson'ın aynı damardan gelen başka besteleri de var: Carolina Shout (1921) ve Yamecraw (1928).

Dönemin gazetesi ne yazdı

Dansın kökenini bugünden bakarak değil, o günlerin gazetesinden okuyabiliyoruz.

New York World'ün 3 Kasım 1924 tarihli haberi, dansın "Charleston, S.C.'de yaşamış siyahlar tarafından New York'a getirildiğini, ilk olarak civar adalarda 'Geechee' diye bilinen siyahlar arasında yapıldığını" yazıyor. Aynı haber dansın "görünüşe göre Afrika kökenli olduğunu ve tom-tom vuruşuyla ayırt edildiğini" söylüyor.

Haberde dansın nasıl popülerleştiği de var: "siyah yapımdaki 22 kız ve üç erkek onu gösterişli biçimde ortaya koyduğunda" yayılmaya başlamış.

Yazı ertesi gün Charleston Evening Post'ta yeniden basıldı. Gazete yeni dans çılgınlığının "Charleston adını ülke çapında binlerce kişinin diline dolayacağını" yazıyordu.

Yani dansın Gullah topluluklarından geldiği sonradan yapılmış bir yorum değil. 1924'te gazetede yazıyordu.

Charleston bir moda oluyor

Dans 1926 ortasından 1927'ye uzanan dönemde zirveye çıktı. Hollywood, moda ve Avrupa sahneleri sırayla devraldı.

Josephine Baker, 2 Ekim 1925'te Paris'te Théâtre des Champs-Élysées'de açılan La Revue Nègre'de Charleston yaptı. Kadroda Sidney Bechet de vardı. Dans o sırada Paris balo salonlarına zaten ulaşmıştı, ama Baker'ın sahnedeki hâli Avrupa'da uzun süre konuşuldu.

Hollywood tarafında Bessie Love dönemin şampiyonu sayıldı ve dansı The King on Main Street (1925) ile The Song and Dance Man (1926) filmlerinde yaptı. Joan Crawford ise 1 Eylül 1928'de gösterime giren Our Dancing Daughters filminde yaptı.

Bugün Charleston deyince akla gelen görüntü, saçaklı elbiseli flapper görüntüsü, büyük ölçüde bu birkaç yıldan kalmadır.

1920'lerde Washington'da, Kongre binasının önünde Charleston. Fotoğraf Kongre Kütüphanesi arşivinde.

Savoy'da Charleston: 1930'lar

1920'lerin modası geçtiğinde dans kaybolmadı. Harlem'de biçim değiştirdi.

Swing caz müziği yerleşirken Savoy Ballroom'un dansçıları Charleston'ı kendi dans ettikleri müziğe uyarladılar. Eşle yapılan yeni pozisyonlar çıktı: jockey, side-by-side ve tandem.

Bu dönemi anlatan en açıklayıcı cümle Savoy dansçılarının kendi sözleri. Frankie Manning ve arkadaşları yaptıkları şeyi "Charleston dansı yapmak" diye değil, "Lindy'nin içinde Charleston adımları yapmak" diye tanımlıyorlardı.

Charleston böylece ayrı bir dans olmaktan çıkıp Lindy Hop'un kelime dağarcığının bir parçası oldu. Bugün de büyük ölçüde orada duruyor.

Charleston bir swing dansı mı?

Kısa cevap: evet.

Swing dansları, 1920 ile 1940 arasında swing caz müziğiyle birlikte gelişen sosyal danslar grubudur. Bu tanımın içinde önemli bir ayrıntı var: bu grubun her dansının kökeni swing çağından öncesine uzanır. Charleston da, Balboa da, Collegiate Shag de swing müziği ortaya çıkmadan önce vardı.

Swing çağından sonra da yaşamayı sürdüren biçimler arasında Charleston, Balboa, Lindy Hop, West Coast Swing ve Collegiate Shag sayılıyor.

Yani Charleston'ın 1920'lerden gelmesi onu swing dansları dışına çıkarmıyor. Aksine, bu grubun nasıl oluştuğunu anlatan tipik bir örnek.

Türkçede çarliston

Dans Türkçeye "çarliston" olarak girdi ve sözlükte yerini aldı.

Türk Dil Kurumu sözlüğünde çarliston maddesinin ilk anlamı şu: Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avrupa'da yaygınlaşan dans türü. İkinci anlam bu dansın müziği. Aynı maddede kelimenin biber için de kullanıldığı yazıyor.

Bugün Türkiye'de çarliston kelimesi çoğunlukla biber için kullanılıyor. Ama sözlükteki ilk anlam hâlâ dans.

Charleston'ı bugün kim yapıyor

Charleston bugün ayrı bir dans kursu olarak değil, swing dans derslerinin içinde yaşıyor. Dünyanın her yerindeki Lindy Hop ve Solo Jazz derslerinde öğretiliyor, swing partilerinde yapılıyor.

Biz de öyle yapıyoruz. Charleston'ın bütün biçimlerini hem Lindy Hop hem Solo Jazz derslerimizin içinde kullanıyoruz. Şişli Bomonti ve Kadıköy stüdyolarımızda ders alan biri Charleston'ı ayrı bir ders olarak değil, dansın kendi dili olarak öğreniyor.

Bunun sebebi bir tercih değil, dansın kendi tarihi. Savoy dansçıları da tam olarak böyle yapıyordu.

Sonuç

Charleston'ın bilinen yüzü 1920'lerin Amerika'sı, saçaklı elbiseler ve siyah beyaz film kareleridir.

Arkasındaki hikâye ise daha uzun. Güney Carolina'nın deniz adalarından Charleston limanına, liman işçileri ve turneye çıkan bir yetimhane bandosuyla New York'a, Broadway sahnesine ve Harlem'deki Savoy Ballroom'un pistine uzanıyor. Her aşamasında aynı topluluk var: dansı yapan, taşıyan ve yaşatan Afro-Amerikan topluluğu.

Bugün İstanbul'da bir swing dersinde Charleston adımı atan biri de o zincirin son halkasında duruyor.

Swing danslarının bütün ailesini swing dansı nedir yazımızda, dansın 1920'lerden bugüne uzanan tarihini ise swing dansının tarihçesi yazımızda anlattık.

Kaynaklar

Bu yazıdaki bütün tarihler, alıntılar ve adlar aşağıdaki kaynaklardan alınmıştır.

Tracing the Roots of the "Charleston" Dance, Charleston Halk Kütüphanesi. New York World (3 Kasım 1924) ve Charleston Evening Post (4 Kasım 1924) alıntıları, Jenkins Yetimhanesi ve James P. Johnson'ın kendi anlatımı buradan.

Charleston (dance), Wikipedia. 1913 Jungles Casino, Willie "The Lion" Smith, Liza (1923), Juba bağlantısı, Harold Courlander'ın tanımı, Savoy pozisyonları, Frankie Manning'in ifadesi ve Bessie Love filmleri buradan.

Charleston (1923 song), Wikipedia. Runnin' Wild, New Colonial Theatre, James P. Johnson ve Cecil Mack.

"Charleston" notası, 1923, Black American Sheet Music Collection, Güney Florida Üniversitesi. Nota kapağı ve yayıncı bilgisi.

Swing (dance), Wikipedia. Swing dansları tanımı ve hayatta kalan biçimlerin listesi.

La Revue Nègre, Wikipedia. Josephine Baker, 2 Ekim 1925, Théâtre des Champs-Élysées.

Our Dancing Daughters, Wikipedia. Joan Crawford ve filmin gösterime giriş tarihi.

Jenkins Orphanage Band kartpostalı, Smithsonian Ulusal Afro-Amerikan Tarih ve Kültür Müzesi. 1914 tarihli fotoğraf, kamu malı.

Charleston at the Capitol, Kongre Kütüphanesi. 1920'ler, kamu malı.

Türk Dil Kurumu sözlüğü, "çarliston" maddesi.