Swing Dansının Tarihçesi

Swing dansı tek bir dansın adı değil. 1920'lerin sonundan 1940'lara uzanan dönemde, caz müziğinin swing ritmiyle birlikte gelişen bir danslar ailesinin ortak adı. Lindy Hop, Solo Jazz, Balboa, Shag ve Blues bu ailenin üyeleri.

Bu yazıda o ailenin nereden geldiğini, neden bir dönem herkesin dansı olduğunu, sonra neden neredeyse yok olduğunu ve bugün dünyanın pek çok şehrinde nasıl hâlâ dans edildiğini anlatıyoruz.

Kökler: Afro-Amerikan dans geleneği

Swing dansları bir tasarım ürünü değil. Kökleri, Batı Afrika dans kültürünün transatlantik köle ticaretiyle Amerika'ya taşınmasına ve orada yüzyıllar içinde yeni biçimler kazanmasına dayanıyor. Ortak bir dili olmayan insanlar, ritim ve hareket üzerinden iletişim kurmayı ve kültürlerini yaşatmayı sürdürdü.

Bu birikim, Amerika'da Afro-Amerikan yerel caz dansı dediğimiz geleneği oluşturdu. Doğaçlamanın koreografiden üstün tutulması, ritmin merkezde olması, vücudun farklı bölümlerinin bağımsız hareket etmesi ve dansçının kendi kişiliğini katmasının beklenmesi bu geleneğin tanımlayıcı özellikleri.

1920'lerde bu gelenekten çıkan Charleston, Breakaway, Black Bottom ve Texas Tommy gibi danslar, birkaç yıl sonra doğacak Lindy Hop'un doğrudan öncülleri oldu.

1926: Savoy Ballroom açılıyor

12 Mart 1926'da Harlem'de, Lenox Avenue üzerinde Savoy Ballroom açıldı. Bir blok uzunluğundaki salonun iki sahnesi vardı; bir orkestra ara verdiğinde diğeri devam ettiği için müzik hiç kesilmiyordu.

Savoy'u ayıran şey mimarisi değildi. Amerika'da ırk ayrımının yasal olduğu bir dönemde ayrım gözetmeyen bir politika uyguluyor, siyah ve beyaz dansçılar aynı pisti paylaşıyordu. Sahnesinden Chick Webb, Count Basie, Duke Ellington ve Benny Goodman geçti. Salonun en iyi dansçılarının toplandığı köşe "Cats' Corner" olarak biliniyordu.

Lindy Hop bu pistte biçimlendi.

1928: Dansın adı konuyor

Yaygın anlatıya göre 1928'de Harlem'deki Rockland Palace'ta düzenlenen bir dans maratonunda, dansçı George "Shorty" Snowden ile partneri Mattie Purnell birbirlerinden ayrılıp doğaçlama yaptıkları bir figür sergiledi. Bir muhabirin ne yaptığını sorması üzerine Snowden'ın "Lindy Hop" yanıtını verdiği aktarılır. O günlerde Charles Lindbergh'in Atlas Okyanusu'nu tek başına uçarak geçmesi gündemdeydi.

İsmi gerçekten Snowden'ın koyup koymadığı bazı araştırmacılar tarafından tartışılır. Kesin olan şu: dans tek bir kişinin buluşu değil, Harlem'deki bir topluluğun içinde gelişti. Snowden'ın adı bugün de yaşıyor; Solo Jazz dağarcığındaki "Shorty George" adımı onun adını taşır.

1930'lar: Swing çağı

1930'ların ortasından 1940'ların başına kadar swing müziği Amerika'nın popüler müziğiydi. Büyük orkestralar radyoda çalıyor, insanlar bu müziği dinleyerek değil dans ederek tüketiyordu.

1930'ların ortasında Savoy'un fedaisi Herbert "Whitey" White, salonun en iyi dansçılarından Whitey's Lindy Hoppers adlı profesyonel topluluğu kurdu. Grup Amerika ve Avrupa'da turnelere çıktı, filmlerde ve Broadway yapımlarında yer aldı. 1937'de Londra'da Kral VI. George'un huzurunda sahne aldılar.

Bu topluluktan çıkan Frankie Manning dansın seyrini değiştirdi. 1935'te Savoy'daki bir yarışmada partneri Frieda Washington'la sırt sırta kenetlenip onu kendi üzerinden takla attırdı. İki dansçının ayaklarının yerden kesildiği bu tür hareketlere air step denir; bu, bir Lindy Hop yarışmasında kaydedilen ilk air step kabul edilir. Manning ayrıca senkronize toplu rutinleri ve yere doğru eğilen yatay duruşu dansa kazandırdı.

Hellzapoppin' (1941) filmindeki Lindy Hop sahnesi, dansın bugün hâlâ en çok izlenen kaydı.

Aynı yıllarda başka sahillerde

Swing dansları yalnızca Harlem'de gelişmedi.

Balboa, 1930'ların başında Güney Kaliforniya'da ortaya çıktı; kayıtlardaki ilk izi 1932'ye ait. Adını Newport Beach'teki Balboa Yarımadası'ndan alır. Pistlerin kalabalık olması ve bazı salonların açılan figürleri yasaklaması, partnerlerin yakın temasta kaldığı bir dans biçimi doğurdu.

Shag, Carolinaların Afro-Amerikan topluluğu içinde 1920'lerde ortaya çıktı ve 1930'larda ülkeye yayıldı. Dakikada 185 ile 250'nin üzerinde vuruşa çıkan hızlı müziklerle dans edilir. "Collegiate" sıfatı, dansın üniversite çevrelerinde yaygınlaşmasından gelir.

Step dansıyla akrabalık

Swing dansları aynı dönemde gelişen step dansından (tap) ayrı düşünülemez. İkisi de Afro-Amerikan yerel dans geleneğinden çıkar ve alanın standart başvuru kitabı olan Marshall ve Jean Stearns'ün Jazz Dance: The Story of American Vernacular Dance çalışması ikisini aynı geleneğin parçaları olarak ele alır.

Bu akrabalığın en somut kanıtı, bugün her swing partisinde yapılan bir rutin: Shim Sham. Rutin 1920'lerin sonunda step dansçıları Leonard Reed ve Willie Bryant tarafından derlendi ve step dansının "millî marşı" olarak anıldı. Sonradan New York'un Lindy Hop dansçıları onu kendilerine uyarladı; Savoy tarzı Shim Sham böyle ortaya çıktı. Yani bir step rutini, swing pistinin ortak dansı hâline geldi.

Solo Jazz ile step dansının benzerliği de buradan geliyor. İkisi de partnersiz yapılır, ritim merkezdedir ve iş büyük ölçüde ayaklarda toplanır. Aradaki temel fark ritmin nasıl ortaya çıktığı: step dansında ritim ayakkabıdaki metal plakalarla sese dönüşür, Solo Jazz'da ise ritim sesle değil bedenin hareketiyle görünür hâle gelir.

Rutinin ayrıntılı hikâyesini Shim Sham Nedir? Solo Jazz Rutini yazımızda anlatıyoruz.

1940'lar: Çöküş neden oldu?

Swing dansının popülerliğini kaybetmesi genellikle "zevkler değişti" diye özetlenir. Gerçek daha karmaşık ve birkaç sebep aynı anda işledi.

Savaş. Erkek dansçılar ve müzisyenler askere alındı. Whitey's Lindy Hoppers 1942'de, erkek üyelerinin İkinci Dünya Savaşı'na alınmasıyla dağıldı. Benzin ve lastik karnesi, büyük orkestraların turne yapmasını zorlaştırdı.

Kayıt grevi. Amerikan Müzisyenler Federasyonu, başkanı James C. Petrillo'nun öncülüğünde 31 Temmuz 1942 gecesi kayıt grevine gitti ve grev 11 Kasım 1944'e kadar sürdü. Sendikalı müzisyenler radyoda çalabiliyor ama plak kaydı yapamıyordu. Şarkıcılar bu yasağın kapsamı dışındaydı ve enstrümansız kayıt yapabildiler. Sonuç, popüler müziğin ağırlık merkezinin orkestralardan solo vokalistlere kaymasıydı. Tarihçi Peter Soderbergh bunu şöyle özetler: savaştan önce şarkıcılar dekordu, savaştan sonra yıldız oldular.

Müziğin yön değiştirmesi. Bebop, cazı dans müziğinden dinleme müziğine doğru taşıdı. Elektrikli enstrümanlar ve amplifikasyon, on beş kişilik orkestraları gereksiz kıldı. Televizyon evlere girdi.

1950'lere gelindiğinde büyük orkestralar dağılmış, swing dansına talep büyük ölçüde bitmişti. Frankie Manning 1955'te dansı bıraktı ve Amerikan posta idaresinde çalışmaya başladı; 1987'de emekli olana kadar otuz yılı aşkın süre orada çalıştı.

Sessiz yıllar ve kayıt altına alınan miras

Dans tamamen kaybolmadı, ama görünürlükten çıktı. Bu dönemde yapılan bir çalışma, sonraki kuşaklar için hayati oldu.

Rus asıllı yönetmen Mura Dehn, 1950'lerin başında Savoy Ballroom'a gelerek Amerikan siyah dans kültürünü belgelemeye başladı. Ortaya çıkan "The Spirit Moves: A History of Black Social Dance on Film" adlı beş saatlik belgesel, internet öncesi dönemde bu dansları öğrenmek isteyenlerin başvurduğu birincil kaynak oldu. Filmde Al Minns, Leon James ve Pepsi Bethel yer aldı.

Whitey's Lindy Hoppers üyesi olan Al Minns ve Leon James, sonraki yıllarda "The Jazz Dancers" adıyla birlikte çalıştı ve 1960'larda dans tarihçisi Marshall Stearns ile televizyon programlarına katıldı.

1984-1987: Dansa dönüş

Canlanma, eski film kayıtlarını izleyerek dansı çözmeye çalışan yeni kuşak dansçılarla başladı ve ilk büyük adım Avrupa'dan geldi.

1978'de kurulan İsveç Swing Society'den bir grup dansçı, Nisan 1984'te New York'a giderek Al Minns'i buldu. Minns Ekim 1984'te İsveç'e gitti ve beş günlük bir atölye verdi. Bu atölye, Avrupa'daki canlanmanın başlangıç noktası sayılır. Al Minns Nisan 1985'te hayatını kaybetti.

Aynı grubun üyeleri 1985 yazında Rhythm Hot Shots adlı profesyonel topluluğu kurdu. 1986'da iki dansçının kendisine ulaşmasıyla Frankie Manning dansa döndü; İsveçli grup da onu 1987'de ilk kez İsveç'e davet etti. Manning sonraki yıllarda her yıl Herräng Dans Kampı'na gitti.

Yetmişli yaşlarında başlayan bu ikinci kariyer, 2009'daki ölümüne kadar sürdü. Manning dünyayı dolaşarak ders verdi, New York Swing Dance Society'nin koreografı oldu ve dansın tarihini kendisi yaşamış biri olarak anlattı. Bugün dünyada dans edilen Lindy Hop, büyük ölçüde onun aktardığı biçim.

Bugün

Swing dansları bugün dünyanın pek çok şehrinde, düzenli dersleri, sosyal geceleri ve festivalleri olan topluluklar tarafından yaşatılıyor. Frankie Manning'in doğum günü olan 26 Mayıs, 2014'teki Frankie 100 etkinliğinde Dünya Lindy Hop Günü ilan edildi.

İstanbul da bu şehirlerden biri. Şişli Bomonti ve Kadıköy stüdyolarımızda düzenli Lindy Hop ve Solo Jazz dersleri veriyor, Balboa ve Shag eğitimlerini dönemsel atölyeler olarak düzenliyoruz. Her yıl mart ayında düzenlediğimiz Bosphorus Swing Festival'e 40'tan fazla ülkeden dansçı katılıyor.

Sık sorulan sorular

Swing dansı ne zaman ortaya çıktı?

Swing dansları 1920'lerin sonunda ortaya çıktı. En bilinen üyesi Lindy Hop, 1926'da açılan Savoy Ballroom'un pistinde biçimlendi ve adı 1928'de kondu.

Swing dansı nerede doğdu?

Lindy Hop New York'un Harlem semtinde, Afro-Amerikan topluluğun içinde doğdu. Balboa aynı yıllarda Güney Kaliforniya'da, Shag ise Carolinalarda gelişti.

Swing dansı neden popülerliğini kaybetti?

Tek bir sebep yok. İkinci Dünya Savaşı'nda müzisyenlerin ve dansçıların askere alınması, 1942-1944 kayıt grevinin popüler müziği orkestralardan solo şarkıcılara kaydırması, bebop'un cazı dans müziğinden uzaklaştırması ve televizyonun yaygınlaşması birlikte etkili oldu.

Swing dansı nasıl yeniden canlandı?

1980'lerde eski film kayıtlarından öğrenmeye çalışan dansçılar dönemin ustalarına ulaştı. İsveçli bir grup 1984'te Al Minns'i, 1986'da iki dansçı Frankie Manning'i buldu. Manning'in sonraki yirmi yılda dünyayı dolaşarak ders vermesi, dansın bugünkü yaygınlığının temelini oluşturdu.

Swing dansı hâlâ yapılıyor mu?

Evet. Dünyanın pek çok şehrinde düzenli dersler, sosyal danslar ve festivaller yapılıyor. İstanbul'da da aktif bir swing topluluğu var.

Kaynaklar

• Marshall ve Jean Stearns, Jazz Dance: The Story of American Vernacular Dance (1968)

• Frankie Manning ve Cynthia R. Millman, Frankie Manning: Ambassador of Lindy Hop (2007)

• Jacqui Malone, Steppin' on the Blues

• Mura Dehn, The Spirit Moves (belgesel)

• Frankie Manning Foundation arşivleri

• Wikipedia: 1942-1944 musicians' strike, Balboa (dance), Collegiate shag, Hot Shots (dance companies)